Wanneer is ego gezond en wanneer niet?

Het eerste wat in je opkomt als je het woord ego hoort, is waarschijnlijk niet iets positiefs. We denken bij dat woord al snel aan sociale maskers en aan iemand die egocentrisch is, alleen maar aan zichzelf denkt en zichzelf belangrijker vindt dan een ander. En ook in de wereld van persoonlijke ontwikkeling en spiritualiteit is ego bijna een vies woord geworden. Iets om van af te komen. Iets dat tussen jou en je ware zelf staat. Tussen jou en echte verbinding.

Maar wat als dat niet helemaal klopt of er eigenlijk verschillende waarheden zijn, die niet losstaan van elkaar? Wat als ego niet je vijand is maar ook een belangrijk deel van wat je nodig hebt? En wanneer maakt het loslaten van je ego, waarvoor in veel spirituele kringen wordt gepleit, je niet vrijer maakt maar brengt het je juist verder bij jezelf vandaan?

Luister het artikel hier op YouTube of als PodCast op Spotify of Apple Podcasts. 

Dat is wat ik in deze podcast met jou wil onderzoeken. Niet om het ego te verdedigen als iets om je aan vast te klampen maar om het beter te begrijpen. Om het verschil te voelen tussen een grens en een muur en tussen zelfkennis en zelfbescherming. En tussen groei die je dichter bij jezelf brengt en groei die je verder bij jezelf vandaan brengt.

Maar eerst; waar komt ego vandaan?

Om te begrijpen waarom het woord ‘ego’ zo'n beladen woord is geworden, helpt het om te weten waar het precies vandaan komt. Ego is een Latijns woord dat letterlijk ‘ik’ betekent. Zonder oordeel of lading. Gewoon het feit dat jij bestaat.

Freud gebruikte het woord ‘ego’ om één van de drie lagen van de menselijke psyche te beschrijven die constant met elkaar in relatie staan. De eerste laag is het id. Dit is je meest primitieve, dierlijke laag. Dat zijn onze oerdriften die er gewoon zijn zoals honger, verlangen, woede, de behoefte aan warmte en veiligheid. Een baby leeft bijvoorbeeld puur vanuit het id. Die heeft honger en schreeuwt, wil vastgehouden worden en huilt totdat het gebeurt. Er is dan nog geen filter en nog geen rekening houden met een ander of de vraag 'is dit het juiste moment' en het maakt geen bewuste keuze. Het wil gewoon. Nu.

Dan heb je de derde laag, het superego, wat meer je geweten is en die stem die je van over je schouder hoort van alles wat je hebt geleerd en hebt meegekregen. Ouders, maatschappij, normen, verwachtingen. Het beoordeelt, corrigeert en vertelt je wat hoort en wat niet.

En daartussenin staat het ego. Dit deel is eigenlijk een bemiddelaar. Het leert navigeren tussen wat je voelt en wat de wereld van je vraagt. In tegenstelling tot het id, wat volledig automatisch en dus niet bewust en als reflex van binnenuit wordt ingegeven, zorgt het ego ervoor dat je bewust kunt kiezen vanuit de realiteit en de situatie op zich. Het ego is het deel dat zegt: ik voel dit, maar hoe ga ik hier op de juiste manier mee om?

Je ziet, in deze oorspronkelijke betekenis is een gezond ego geen teken van zwakte of onvolwassenheid. Het is juist het tegendeel. Het betekent dat je impulsen niet blindelings volgt maar ze ook niet volledig wegdrukt. Dat je kunt voelen én kunt kiezen en dat je weet wie je bent en van daaruit duidelijk op jouw plek in de wereld staat.

Ergens onderweg is die betekenis verschoven. In verschillende kringen werd ego verbonden aan het opgeblazen zelf, het masker, het verdedigingsmechanisme en de illusie van wie je denkt te zijn. En hoewel daar zeker een kern van waarheid in zit, bestaat het risico dat het te ver wordt doorgetrokken. Het hebben van grenzen wordt dan al snel aangezien als een te groot ego hebben. Als je aangeeft dat iets niet bij jou past, word dat soms ego genoemd. En zo wordt je innerlijke kompas van zelfkennis langzaam afgebroken onder het mom van groei.

Het verschil tussen een grens en je comfortzone

Er is een onderscheid dat ik heel belangrijk vind om te benoemen en dat bijna nooit wordt gemaakt. Het onderscheid tussen uit je comfortzone gaan en je persoonlijke grens overschrijden. Want die twee worden vaak op één hoop gegooid. Alsof elke weerstand die je voelt, betekent dat je nog werk te doen hebt. En alsof ongemak altijd groei is. Maar dat is niet zo.

Je comfortzone is waar je je gemakkelijk voelt. Wat je kent en wat je gewend bent. Als je daar uitstapt, doe je dat op een gebied waar je wilt groeien:

• omdat je daar van buitenaf toe wordt uitgedaagd, of
• omdat je van binnenuit voelt dat je dit nodig hebt om verder te komen. Meestal omdat de pijn om het te houden zoals het is groter voelt dan de pijn om het te veranderen.

Het vraagt altijd moed en voelt onwennig om uit je comfortzone te gaan. Maar je weet en voelt: dit is goed voor me en dit brengt me verder.

Een grens is iets anders. Een grens voel je als iets voor jou niet klopt. Als iets voorbij je persoonlijke waarden gaat en iets niet jouw pad is. Het uit zich niet altijd in een rustige overweging. Soms is het woede. Soms is het een helder, fysiek gevoel van: tot hier en niet verder. Je lichaam weet het vaak eerder dan je hoofd.

Ik heb natuurlijk ook beide gevoeld. Ik ben dingen aangegaan die uit mijn comfortzone waren en onwennig voelden maar waarvan ik wist dat ze me iets zouden brengen. En ik ben ook over mijn eigen grenzen gegaan, te vaak en te lang, in de overtuiging dat mijn weerstand ertegen het probleem was. Dat ik me moest openstellen. Dat ik niet zo moeilijk moest doen. En dat ik moest blijven proberen.

Maar wat ik daarvan heb geleerd is dat niet elke weerstand angst is. Soms is weerstand pure informatie en zegt je lichaam nee omdat het gewoon niet voor jou is.

En precies dat onderscheid, weten wanneer je jezelf uitdaagt en wanneer je je persoonlijke grens overschrijdt, dat is wat een gezond ego je geeft. Het gaat niet om de arrogantie om altijd je zin te krijgen maar om de zelfkennis om te weten wat jouw pad is en het zelfrespect om daar steeds opnieuw voor te blijven kiezen…

Oké, theorie helpt. Maar je hoofd begrijpt dingen nu eenmaal anders dan het lichaam ze voelt. Daarom wil ik je vier verschillende situaties laten zien waarin je ego een andere kant op kan gaan, als spiegel. Het onderscheid tussen een gezond en belemmerend ego voel je het makkelijkst als je het herkent bij een ander. En dan, als je eerlijk bent, misschien ook bij jezelf.

Wanneer een voornemen een belemmerende regel wordt

Een man uit mijn community had zich na het verbreken van een relatie waarin hij zichzelf naar eigen zeggen voor de derde keer in zijn leven had weggegeven, voorgenomen een jaar lang alleen te blijven. Even geen relatie voor hem en geen romantische afleiding. Hij was vastbesloten dat het niet nog een keer zou gebeuren dat hij zichzelf weer zou verliezen. Nu was het zijn tijd en was hij aan de beurt!

Dus had hij zich voorgenomen in ieder geval een jaar single te blijven. Al binnen een paar weken ontmoette hij een vrouw. En daar begon al snel iets te ontstaan. Zijn voornemen, dat was ontstaan vanuit pijn en zelfbescherming, werd een regel. Iets om zichzelf aan vast te houden. Niet echt omdat het voelde als de juiste keuze, maar omdat hij bang was dat deze regel loslaten zou betekenen dat hij weer dezelfde fout zou maken.

Het gevolg was dat zij zijn geslotenheid voelde en dat hij voelde dat zij meer de neiging kreeg om hem te gaan claimen, waardoor hij nog sterker het gevoel kreeg dat hij die regel voor zichzelf moest handhaven. Het geeft een ander een onveilig gevoel als je jezelf heel sterk wil beschermen waardoor het niet natuurlijk kan stromen en waardoor juist de dynamiek van aantrekken afstoten wordt gecreëerd.

Dit is een voorbeeld waarop een gezonde intentie omslaat in een belemmerend ego. Want wat hij zichzelf had voorgenomen was eigenlijk: “ik wil mezelf niet meer verliezen in een relatie." Dat is een hele gezonde en terechte wens. Maar de manier waarop hij die wens had vertaald in ‘ik wil een jaar lang geen relatie’ was een regel geworden die hem net zo gevangen hield als de patronen die hij wilde doorbreken. Hij sloot zichzelf af in plaats van zichzelf te vinden.

Ik zei: wat als je jouw voornemen verandert in 'ik gun mezelf een relatie waarin ik volledig mezelf kan zijn.' Dit heeft beide dezelfde onderliggende wens. Maar het tweede is vanuit openheid voor wat er kan ontstaan in plaats van afsluiting. Vanuit wat hij wil, in plaats van vanuit waar hij bang voor is.

Dat is het verschil tussen een grens en een muur. Een grens beschermt wie je bent. Een muur sluit buiten wat je eigenlijk ook naar binnen wilt laten. Weer het grotere overstijgende thema, vanuit liefde en openheid in zichzelf, in plaats van vanuit angst en afsluiting. Het tweede voorbeeld van hoe ego zich uit:

Geen muur, maar wel een grens

Een vrouw uit mijn community was pas gescheiden van een partner die consequent haar grenzen niet respecteerde. Die haar gevoel minimaliseerde, haar werkelijkheid in twijfel trok en haar verantwoordelijk hield voor zijn emoties. Zij had dit scheidingsproces verlopen zonder strijd of drama te maken. Ze koos er bewust voor haar emoties bij zichzelf te houden en de scheiding zakelijk, zonder haar woede richting hem te uiten en zonder in verwijten te vervallen. Ze legde wel haar wensen en grenzen feitelijk neer, rustig, helder en zonder twijfel. Geweldloos verzet, zoals Gandhi dit noemde. Je hoeft niet te vechten tegen wat er is, maar je mag en kan wel instaan voor jezelf.

Haar ex partner noemde het egocentrisch, hoe ze zich had gedragen in het proces van de scheiding. Dat ze zo voor zichzelf had gekozen en haar grenzen duidelijk had aangegeven zonder haar emoties de overhand te geven. Hij was teleurgesteld en had verwacht of gehoopt dat ze misschien wel zou schreeuwen, zou huilen, smeken of dreigen. In ieder geval dat ze duidelijk geraakt was en er iets te strijden zou zijn. Maar er was niets. Zij gaf geen muur om tegenaan te slaan. Geen emotie om te manipuleren. Alleen zij; kalm, gegrond en compleet in zichzelf.

Doordat zij puur en authentiek zichzelf bleef en door geen strijd aan te bieden, had ze hem dat genoegen ontnomen. Niet uit wraak. Maar omdat ze voor zichzelf en haar eigen gemoedsrust had gekozen.

Het is niet egocentrisch om je grenzen te bewaken en vanuit rust handelen. Egocentrisch is verwachten dat een ander zich aanpast aan jouw beeld van hoe de wereld werkt zodat jij jezelf niet hoeft te voelen. En dan het volgende voorbeeld:

Wanneer spirituele groei je verder van jezelf af brengt

Wat ik regelmatig zie gebeuren is eigenlijk een nieuwe vorm van hetzelfde. Mensen die bewust op zoek gaan naar betekenis en naar zichzelf, en zich steeds meer gaan afstoten tegen de wereld van de ratrace, de prestatiedruk, het materialisme en het altijd maar meer willen. En terecht. Maar in die afstoting vinden ze vaak een nieuwe groep om zich aan vast te houden. Een nieuwe identiteit maar nu in de spirituele gemeenschap. Eindeloze rituelen, retreats, alternatieve therapieën, bijeenkomsten en sessies, vaak met het loslaten van het ego als hoogste doel.

En langzaam, zonder dat ze het doorhebben, gaan ze weer doen wat anderen zeggen dat goed voor hen is en wat de groep doet. Het risico is dat hun grenzen zo al snel ‘ego’ worden genoemd en hun voorkeuren weerstand. Ongemak iets dat nog moet worden opgelost. Het mechanisme is hetzelfde gebleven. Alleen de verpakking is veranderd.

Een lezer van mijn nieuwsbrief wees op deze keerzijde. Dat mensen om haar heen, die zo bewust met zichzelf bezig waren, het zicht op anderen waren verloren. Je kunt ook zo ver in je eigen zoektocht gaan dat er geen ruimte meer is voor de gewone, natuurlijke menselijke ervaring en verbinding. Dan is er bijna geen ruimte meer voor verschil of voor mensen die een andere weg kiezen als jij.

Dat is geen vrijheid maar gewoon een nieuwe gevangenis. Echte groei gaat niet over bij welke groep je hoort of wie je volgt. Het gaat over:

• Of je jezelf nog kunt horen in het midden van alle mensen om je heen.
• Of je nog weet wat jij voelt, wat jij wilt en wat jij nodig hebt, los van wat de groep daarvan vindt.

En dat vraagt eigenlijk veel meer moed dan meegaan met de groep. Want een groep en ergens bijhoren geeft natuurlijk houvast. Maar jezelf blijven en je eigen pad en keuzes blijven volgen, los van wat anderen wel en niet doen, dat is het echte werk.

Waar het om gaat is dit:

• is het jouw weg?
• Kom je dichter bij jezelf, of beweeg je verder weg?
• Voel je meer vrijheid, of een nieuwe vorm van moeten?

Dat is het enige wat echt telt. Niet bij welke groep je je aansluit, maar of je jezelf terugvindt in die keuze.

Wat als je je ego bent kwijtgeraakt?

Er is nog een kant van dit verhaal die ik wil benoemen. Want tot nu toe heb ik het vooral gehad over mensen die vasthouden aan hun ego. Maar er is ook het omgekeerde. En dat is misschien wel het minst zichtbare en onderschatte probleem. Wat gebeurt er als je je ego bent kwijtgeraakt?

Als je bent opgegroeid of een relatie hebt gehad met iemand die een heel groot ego had, die consequent zijn of haar eigen behoeften, overtuigingen en werkelijkheid boven die van jou stelde, dan leer je jezelf langzaam weg te cijferen. Niet omdat je dat wilt. Maar omdat het de enige manier was om veilig te blijven. Om de vrede te bewaren en om te overleven.

Wat er dan gebeurt is subtiel maar heel ingrijpend. Je superego, de stem van wat hoort, wat van je wordt verwacht, wat de ander nodig heeft (van buiten jezelf), gaat overheersen. En je eigen waarnemingsvermogen verdwijnt zo langzaam naar de achtergrond. Je weet niet meer wat goed voelt voor jou. Je kompas raakt verstopt onder lagen van aanpassing en overleving. En dan, als je uit die situatie stapt en iemand zegt: ‘je mag grenzen hebben, je mag weten wat je wilt’, dan voelt dat niet als bevrijding maar als een vreemde taal die je nooit hebt geleerd.

Ik kom zelf van heel ver. De weg naar een gezond en normaal level van ego heeft mij na een relatie waarin ik mijn kompas compleet verloor, jaren gekost. En ik weet hoe dat voelt, dat je niet eens meer weet wat je eigen gevoel is of dat van de ander, omdat het zo lang niet relevant mocht zijn.

Dat betekent niet dat je egocentrisch wordt als je die weg aflegt. Het betekent dat je opnieuw een gezonde dosis zelfliefde, compassie en reflectie ontwikkelt. Zodat je stevig op jezelf staat. Zodat je weloverwogen keuzes kunt maken vanuit jezelf in plaats van vanuit angst of wat een ander van je verwacht.

Een paar jaar geleden maakte ik hier een podcast over die je kunt luisteren, de relatiebalans. Dat is podcast #34 ‘Heb ik een ongezonde relatie? De relatiebalans’

Niet om te bepalen of een relatie goed of slecht is, maar om te ontdekken waar jij jezelf precies bevindt op die schaal. Tussen volledig jezelf wegcijferen aan de ene kant, en een te groot ego aan de andere. Je kunt hem vinden op ontpop.nl/heb-ik-een-ongezonde-relatie.

Een gezond ego is geen gebrek

Ik wil je iets meegeven voordat je deze podcast afsluit. Je mag weten wat je wilt. Je mag voelen wat wel en niet klopt. Je mag je eigen grenzen hebben, niet omdat je moeilijk doet of omdat je jezelf belangrijker vindt dan een ander, maar omdat je jij als enige weet wie je bent en wat jij nodig hebt. Dat is geen groot ego, dat is een gezond ego.

Wat wel gebrekkig of schaarste is, is als je jouw eigenwaarde afhankelijk maakt van de wensen en keuzes van anderen. Als je blijft proberen de ander te veranderen omdat je denkt dat zijn of haar keuzes iets zeggen over jouw waarde. Dat is het ego dat je in de weg staat. Niet het ego dat zegt: dit past bij mij, en dit niet. Gun een ander ook hun eigen wensen, verlangens en pad, zonder jouw eigen waarde daarvan afhankelijk te maken.

Er is een uitspraak die ik vaak tegenkom en die elke keer blijft hangen: Mensen die je grenzen niet respecteren laten je zien dat ze profiteerden van het feit dat je er geen had.

Het is zo eenvoudig en zo waar. Want als iemand in jouw leven jouw grenzen egocentrisch noemt, jouw rust ‘koelheid’ en jouw helderheid ‘arrogantie’, dan zegt dat niets over jou. Het zegt alleen iets over wat zij nodig hadden van jou om zichzelf niet te hoeven voelen. En jij bent niet verantwoordelijk voor dat gevoel.

Het gaat er niet om dat jij perfect bent of dat jij altijd gelijk hebt. Het gaat erom dat jij je vrij voelt om jezelf te zijn. Om te blijven groeien. Om je eigen pad te volgen, ook als dat oncomfortabel voelt voor een ander of wanneer dat betekent dat jullie paden dan scheiden.

Jij bent jouw eigen kompas

Of je nu van ver komt en nog steeds die weg aan het afleggen bent. Of je jezelf te strak hebt vastgehouden uit zelfbescherming. Of je midden in een zoektocht zit en probeert te onderscheiden wat jouw weg is en wat de rest doet, het gaat altijd om hetzelfde. Voel dan steeds even bij jezelf:

• Kom ik dichter bij mezelf?
• Voel ik meer vrijheid?
• Herken ik mezelf nog in mijn keuzes?

Jij bent jouw kompas. En als je merkt dat je dat kompas nog aan het ontwikkelen bent, dat je nog zoekt naar wat jouw gevoel is, wat jij wilt, waar jouw grenzen liggen, dan is er een plek waar je dat kunt oefenen. Niet door je aan te sluiten bij een nieuwe groep of door weer iemand anders te volgen die zegt wat goed voor je is. Maar door steeds meer te leren voelen wat jij wilt en wat jij nodig hebt. Op jouw eigen tempo en op jouw eigen manier.

Daarvoor krijg je de houvast met mijn programma Stevig op Jezelf Staan wat je doet samen met de Ontpop community. Je oefent om steeds meer jezelf te zijn, zodat je uiteindelijk ook buiten de community voelt dat je dat bent. In je relaties, in je keuzes en in je werk en dagelijkse leven. Totdat het gewoon bij je hoort en jij op eigen benen staat. Niet omdat iemand je dat heeft verteld. Maar omdat jij het zelf hebt gevoeld.

Liefs Fanny