Wanneer vasthouden in een relatie omslaat van kracht in macht

Jullie zitten aan tafel en hebben nu eindelijk echt een gesprek. Je partner geeft opnieuw aan dat jullie er misschien beter mee kunnen stoppen. Je luistert wel maar je laat de woorden niet helemaal bij je binnenkomen. Je zoekt tussen de woorden naar een opening, een aanknopingspunt dat je kunt beargumenteren. Je zoekt een moment waarop je iets kunt zeggen dat zijn of haar gedachten kan veranderen.

Dit moment, waarop luisteren een tool wordt, om de ander te veranderen en op andere gedachten en gevoelens te brengen, dat is het moment waarop pure liefde verandert in iets anders.

Het voelt nog steeds als diepe liefde. Het voelt als vechten voor wat belangrijk is. Als trouw aan wat jullie samen hebben opgebouwd en de belofte die jullie elkaar deden ‘in voor- en tegenspoed’. Je bent niet iemand die zomaar opgeeft! Maar er is ongemerkt iets bijgekomen. Iets wat zich verkleedt als liefde maar wat ergens anders vandaan komt.

Je voelt het in je lichaam, als je goed kijkt. Je schouders zijn omhoog en gespannen. Je adem is hoog en kort. Je zit niet meer tegenover iemand van wie je houdt, je zit tegenover een tegenstander en een situatie die je probeert te kantelen. En zolang het kantelen niet lukt, blijft je systeem aan staan.

Luister het artikel hier op YouTube of als PodCast op Spotify of Apple Podcasts. 

De boosheid die geen boosheid is

Boosheid is in zo’n situatie vaak het eerste wat opkomt, als je merkt dat al het andere niet meer werkt. Als je niet meer kunt overtuigen, repareren, of sturen, dan komt er boosheid. Op je partner, op de keuzes die hij of zij maakt. Op de manier waarop het voelt dat jij niet meer gehoord wordt. Op de adviezen van wederzijdse vrienden, die voelen als risicovolle invloeden die hem of haar de verkeerde kant op duwen. Op het gevoel dat alles wat je al die tijd hebt gedaan voor jullie relatie, alle moeite die je erin hebt gestoken om het te laten werken, ineens niet meer telt.

En soms komt er ook een tweede laag boosheid. Je bent boos dat mensen in algemene zin zo snel uit elkaar gaan in deze tijd. Op mensen die hun relatie verbreken zonder dat je het gevoel hebt dat ze het echt geprobeerd hebben. Op een wereld waarin liefde inwisselbaar lijkt, en trouw uit de mode is. Zeker wanneer er kinderen in het spel zijn en de relatie van buitenaf gezien nog redbaar voelt. Die boosheid voelt rechtvaardig. En misschien klopt er ook iets in. Maar als je heel eerlijk bent; gaat dit wel echt over hen, of gaat dit over jou?

Boosheid op anderen die opgeven, is vaak de boosheid van iemand die van zichzelf niet mag opgeven. Je wilt jouw beeld van hoe het hoort niet opgeven.

Maar onder die boosheid zit eigenlijk iets anders, wat moeilijker te verdragen is dan gewoon boos te zijn. Het is de ervaring dat je iets heel graag wilt en het niet kunt sturen. Dat iets uit je handen glipt waar je geen grip meer op krijgt, hoe hard je ook je best doet. Dat gevoel noemen we machteloosheid. En machteloosheid is een van de moeilijkste plekken om te zijn. Want het is de plek waar je geconfronteerd wordt met iets waarop jij geen invloed meer hebt. Niet door nog meer te leren, of door nog meer te groeien. Dit is iets wat fundamenteel niet bij jou ligt.

Hier gebeurt er vaak iets onbewusts. Je begint te zoeken naar manieren om vanuit die machteloosheid, de macht weer terug te krijgen. Je gaat nog harder en beter je best doen. Je wordt redelijker. Je laat zien hoe gegroeid je bent, hoe rustig je kunt blijven onder druk, hoe goed je het allemaal opvangt. Of je wordt juist intenser. Meer woorden, meer uitleg, meer pogingen om gehoord te worden. Of allebei, afwisselend, afhankelijk van wat lijkt te werken.

De relatie als verzekering

Als je goed naar je angst kijkt, zie je dat het niet alleen gaat over de ander verliezen. Het gaat over wat er allemaal aan deze relatie vastzit, in jou.

Een relatie die jaren heeft geduurd, is meer geworden dan een verbinding tussen twee mensen. Het is jullie huis. Misschien wel jullie gezamenlijke kinderen of bedrijf. Jullie vrienden, familie. De manier waarop jullie verjaardagen vieren, samen vakanties plannen, ruzie maken en het weer goedmaken. Het is jouw hele beeld van jouw toekomst, van jullie toekomst samen. In beelden die je misschien al jaren niet meer bewust voor je ziet, maar die er nog steeds zijn. Hoe jullie samen oud en gelukkig zouden worden.

En het is iets nog persoonlijkers. Het is wie jij bent geworden in deze relatie. Een vader, een moeder. Een partner. Iemand die zorgt, samenwerkt en niet zomaar opgeeft. Heel veel van wie jij geworden bent, is verweven geraakt met dit wij.

En als dit ‘wij’, die relatie wegvalt, dan valt er meer weg dan een persoon. Dan valt een hele wereld, een idee of ego weg, van waarin jij precies weet wie je bent. De hele structuur waarin jouw leven betekenis heeft, de kapstok waar jij al die jaren alles aan hebt opgehangen. Daarom voelt dit niet alleen als een verlies. Het voelt als instorten.

En dat voelt enorm bedreigend. Niet omdat je de ander niet kunt missen. Maar omdat jij zonder deze relatie even niet meer weet wie je dan bent. Wat is jouw verhaal? Wat is jouw plek in de wereld?

In je lichaam voelt dat als een paniek die soms zomaar ineens opkomt. 's Nachts, als je wakker wordt of overdag, als iemand iets vraagt waar je geen antwoord op hebt. Een doffe angst, die niet alleen gaat over haar of hem maar over jouzelf, over wat er van jou overblijft als dit voorbij is.

En daarom wordt deze relatie iets wat je moet redden. Niet alleen omdat je van haar of hem houdt. Maar omdat het redden van de relatie aanvoelt als het redden van jezelf.

De illusie van 'genoeg gegroeid'

Als jouw relatie de kapstok is waaraan zoveel van jouw eigenwaarde hangt, dan raakt jouw groeiproces vanzelf gericht op het overeind houden van die kapstok.

Als je heel veel aan jezelf werkt, ligt dat vaak onbewust onder de keuzes die je maakt. Het idee dat als jij maar genoeg aan jezelf werkt, jullie relatie zal verbeteren. Als jij maar zachter wordt, helderder, minder reactief, meer aanwezig, dat de ander dan misschien zal blijven of weer naar je toe zal bewegen.

Dit is heel begrijpelijk. Want jij hebt gevoeld en ervaren hoe groei jou veranderd heeft. Je weet dat je vroeger anders reageerde, dat je vroeger dingen zei die nu niet meer bij je passen. Je hebt aan den lijve ervaren dat innerlijk werk werkt. En dus is het een kleine stap om te denken dat als jij blijft groeien, of als de ander dat ook doet, dit voor jullie ook gaat werken.

Maar dit klopt maar voor de helft. Want jouw groei is van jou. En jouw groei kan jou veranderen, je relatie met jezelf veranderen, je manier veranderen van hoe je in het leven staat. En het kan ook zeker jullie relatie veranderen en verbeteren.

Maar jouw groei brengt de ander niet automatisch dichter bij jou. De ander heeft zijn of haar eigen weg, eigen ritme, eigen richting. En die richting kan parallel aan die van jou lopen of op den duur juist verder uit elkaar lopen.

Twee mensen die van elkaar houden, kunnen allebei groeien, maar ook uit elkaar groeien. Niet omdat een van beiden faalt of omdat de liefde tekortschiet. Maar omdat groei beweging is, en beweging niet altijd betekent dat je dezelfde kant op gaat.

En daar zit je dan. Met al jouw persoonlijke werk, al je inzichten en al je toewijding terwijl je merkt dat de ander niet dichterbij komt. Dat de afstand alleen maar groter wordt in plaats van kleiner. En dan begint er een stille pijn te ontstaan waarbij je ontdekt dat jouw groei geen verzekering is voor de toekomst. Dat jouw investering en alles wat je hebt gedaan, niet automatisch leidt tot het rendement dat je had gehoopt dat het zou opleveren.

Voor ik verder ga, wil ik je even iets vertellen. Het duurt maar even, daarna pakken we de draad weer op.

Wil je dieper gaan dan dit artikel kan brengen?

Dan heb ik iets nieuws voor je. Met OntpopCast+ krijg je toegang tot vervolgafleveringen op mijn podcast, waarin ik dieper op een onderwerp kan ingaan dan in de podcast zelf past. Bij dit artikel vind je een extra audio en een werkblad.

OntpopCast+ is er voor mensen die voelen dat ze wat ze horen en leren ook werkelijk willen integreren in hun leven. In de loop van de tijd breid ik dit verder uit met meer Plus-afleveringen.

Als je je inschrijft krijg je direct toegang tot deze Plus-aflevering, de toekomstige content en de Ontpop community. Schrijf je in via de link hieronder.

>> Krijg toegang tot OntpopCast+

Zo. Dan gaan we nu weer verder waar we gebleven waren.

Het kantelpunt waarop kracht overgaat in macht

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen kracht en macht. Kracht is iets wat in jou leeft. Het is jouw helderheid, jouw stem, jouw vermogen om te staan voor wat klopt. Het is niemand anders nodig hebben om krachtig te zijn. Het straalt uit, maar het richt zich niet op iemand.

Macht gaat meer over invloed en gezag hebben over anderen. Macht begint wanneer kracht een richting krijgt naar buiten. Niet meer ‘ik sta hier en het is oke dat jij op jouw eigen plek staat’, maar ‘jij moet daar staan, zodat ik oke ben’. Niet meer ‘dit is wie ik ben en ik ben blij met wie jij bent’, maar ‘dit is wie ik ben en dit moet jij voor mij zijn, anders voel ik me niet heel’.

Dit is het verschil tussen ‘Power within’ versus 'power over' of zoals in het boek, Power versus Force het verschil uitlegt tussen ware kracht (Power) en dwingende kracht (Force) in menselijk gedrag. Ware kracht komt voort uit bewustzijn, waarheid en liefde, terwijl force gebaseerd is op ego, angst en controle. Force, en dus macht, creëert altijd weerstand en verliest het uiteindelijk altijd van Power, kracht van binnenuit.

Naast macht over een ander en kracht van binnenuit, bestaat er nog iets anders; Krachtig samen. Twee mensen die beiden in hun eigen kracht staan, en juist daardoor iets samen kunnen vormen wat groter is dan beiden dat apart zouden kunnen. Dit is geen versmelting, geen afhankelijkheid en geen grip op elkaar. Maar twee volledige mensen die elkaar kiezen. Niet vanuit de verzekering of de angst om elkaar te verliezen maar vanuit de wetenschap dat zij zich sterker voelen, elkaar versterken en elkaar helpen groeien om nog meer zichzelf te zijn. Niet om er bewust of onbewust voor te zorgen dat de ander dichterbij komt en niet weggaat.

Het verschil tussen macht of invloed hebben op de ander en krachtig samen zijn met de ander zit niet in hoeveel je van iemand houdt. Het zit in wat er gebeurt met jouw eigenwaarde als de ander iets anders kiest dan jij wilt.

Het kantelpunt zit in de mate van jouw eigenwaarde

Als jouw eigenwaarde stabiel blijft, ook als hij of zij wil gaan, dan ben je in kracht. Dan kun je luisteren zonder iets te hoeven kantelen. Dan kun je voelen wat er werkelijk speelt, ook als dat pijn doet. Dan blijf je een mens tegenover een mens.

Als jouw eigenwaarde wankelt zodra de ander bij jou vandaan beweegt, dan is er iets gekanteld. Dan is de relatie geen verbinding meer maar een bewijs geworden. Een bewijs dat jij de moeite waard bent. Een bewijs dat jij niet faalt. Een bewijs dat jouw verhaal over jezelf klopt. En zodra een relatie een bewijs moet leveren, kan de ander niet meer vrij bewegen. Want dan bepalen zijn of haar bewegingen of jouw verhaal nog overeind blijft.

Dit is het moment waarop kracht macht wordt. Niet met kwade bedoelingen maar door een stille eis: ‘blijf, want anders ben IK niet wie ik dacht dat ik was.’ Je maakt het over jou persoonlijk. En die eis voelt de ander heel duidelijk. Niet altijd in woorden maar in de sfeer, in de manier waarop er geluisterd wordt. In de spanning aan tafel. In de blik die zegt: ‘alsjeblieft, doe me dit niet aan’. De ander voelt dat hij of zij niet meer alleen voor zichzelf moet kiezen, maar ook voor jouw zelfbeeld. En dat is een last die geen liefde kan dragen.

Hoe harder jij vasthoudt aan deze relatie als bevestiging en bewijs van wie jij bent, hoe minder ruimte de ander heeft om werkelijk in deze relatie te zijn. Jullie raken elkaar niet kwijt omdat de liefde verdwijnt. Jullie raken elkaar kwijt omdat er geen ruimte meer is om elkaar te ontmoeten zonder dat er iets heel groots op het spel staat te verliezen.

Samen krachtig zijn vraagt iets wat simpel klinkt maar ontzettend moeilijk is. Het vraagt dat je elkaar vrij laat. Niet als afstandelijkheid of in de oppervlakkige manier van elkaar je eigen leven en vrienden gunnen. Maar als elkaar vanuit liefde je eigen groei en ontwikkeling gunnen, zelfs als dit betekent dat zijn of haar pad een andere richting oploopt. En ook vanuit de wetenschap dat de ander bij je is omdat hij of zij dat zelf wil, vanuit eigen volledige vrije wil en keuze. Niet omdat ze jou niet willen kwetsen en jouw eigenwaarde er vanaf hangt.

Vier voorbeelden in relaties waarop het verschil van macht en kracht zichtbaar wordt

Het verschil tussen kracht en macht zit hem niet altijd in wat iemand doet of zegt maar meer in de intentie die eronder ligt. Twee mensen kunnen exact dezelfde zin uitspreken, terwijl het bij de één klinkt als kracht en bij de ander als macht. De woorden zijn hetzelfde, maar de richting en intentie erachter is anders.

Ik ga je nu vier voorbeelden schetsen hoe het verschil tussen kracht en macht zich uit kan spelen in verschillende aspecten in een relatie.

Kracht in communicatie = Oprecht uitspreken wat waar is voor jou, puur vanuit je eigen gevoel en zonder oordeel of beschuldiging richting de ander, ook als de ander het niet wil horen en het oncomfortabel voelt. En vervolgens ook werkelijk luisteren naar wat de ander zegt, ook als wat hij of zij zegt jou pijn doet.

Macht in communicatie kan er aan de buitenkant bijna hetzelfde uitzien maar voelt totaal anders. Je luistert niet echt om de ander te horen maar om een opening te vinden waarmee je de ander op andere gedachten kunt brengen, zodat diegene doet wat goed voelt voor jou. Deze vorm van communicatie geeft de ander geen openheid en ruimte om zichzelf volledig te zijn en uiten maar dwingt af dat de ander zich aanpast aan jouw wensen.

Kracht in groei = groeien omdat je het jezelf gunt. Wat de ander ermee doet, is aan de ander.

Macht in groei = groei die stiekem bedoeld is om de ander aan te sturen. Een meetlat waarlangs je hem of haar legt. Een investering waar je rendement van verwacht. Het is precies wat er gebeurt als de relatie de kapstok wordt waaraan jouw werk gaat hangen — dan is jouw groei niet meer alleen van jou, hoe zuiver hij ooit begonnen is.

Kracht In conflict = bij jezelf blijven, ook als de ander boos is of zich terugtrekt. Je verdedigt je niet. Je verkleint jezelf niet en je raakt jezelf niet kwijt in de emotie van de ander. Je kunt voelen wat er bij jou speelt, terwijl je tegelijk ruimte laat voor wat er bij de ander speelt.

Macht in conflict ziet er aan de buitenkant vaak rustig uit. Beheerst. Misschien zelfs liefdevol. Maar onder die rust werkt iets anders. Je gebruikt jouw kalmte om de emotie van de ander ongeldig te maken. Kijk eens hoe rustig ik blijf, en hoe jij nu reageert. Je gebruikt jouw groei om de ander klein te zetten. Ik heb hier al zoveel aan gewerkt, dit is iets wat jij nog moet leren zien. De woorden kunnen op zichzelf kloppen. Misschien zit er zelfs een kern van waarheid in. Maar het effect is dat de ander niet meer wordt ontmoet als gelijkwaardige gesprekspartner.

En als je aan de ontvangende kant van dit patroon staat, ken je het andere uiteinde. Je probeert iets te benoemen wat er werkelijk speelt en je krijgt een rustige reactie terug die ergens de boodschap heeft dat je overdrijft of reactief bent. Je gaat aan jezelf twijfelen. En dat allemaal terwijl er aan de buitenkant niets onaardigs is gezegd.

Dit is de meest pijnlijke vorm van macht in conflict. Het lichaam weet het wel want onder die kalmte zit een verkramping. En aan de andere kant zit een verwarring die je niet kunt wegredeneren, omdat het niet in de woorden zelf zit, maar in de onderstroom.

Kracht in vasthouden of loslaten = Van iemand houden en weten dat liefde niemand kan dwingen om te blijven. Het is bij iemand willen zijn omdat hij of zij voor jou kiest. Niet omdat jij hem of haar overtuigt of overhaalt om bij je te blijven.

Macht in vasthouden gebruikt de liefde zelf als reden waarom de ander niet zou mogen gaan. Na alles wat we hebben opgebouwd. Ik heb zo mijn best gedaan. Je kunt nu toch niet zomaar weglopen. Het zijn allemaal zinnen die op het oppervlak gaan over liefde, over toewijding, over verantwoordelijkheid. Maar onder die zinnen ligt een eis. Blijf, omdat ik dit niet kan dragen. Blijf, omdat ik anders niet weet wie ik ben.

In het lichaam voelt vasthouden anders dan loslaten. Vasthouden is gespannen, alert, gericht op de ander. Het zoekt steeds bewijs en bevestiging dat het nog goed komt. Het ziet alleen wat past in het verhaal dat het wil zien.

De ander loslaten, niet als opgeven, maar als de ander vrij laten zijn, voelt eerst leeg en pijnlijk, en daarna ruimer. Maar er komt iets voor terug wat lang weg was. Je merkt weer wat jij zelf wil eten, hoe jij je dag wil indelen, met wie jij tijd wil doorbrengen. Je merkt dat je weer kunt voelen wat goed is voor jou, los van wat goed is voor jullie. Dat klinkt klein, maar als je jezelf jaren bent kwijtgeraakt in een 'wij', is dat groot.

En misschien is dat wel wat krachtig samen zijn werkelijk vraagt. Dat jullie allebei zo dicht bij jezelf blijven, dat samen zijn niet meer iets is wat je moet redden. Maar iets wat jullie iedere dag opnieuw kiezen omdat jullie het écht willen.

Macht is eigenlijk onmacht

Als je deze vier voorbeelden naast elkaar zet, valt er iets belangrijks op. Want wat we macht noemen, is eigenlijk helemaal geen kracht maar iets anders.

Macht in een relatie is bijna altijd ONmacht die zich voordoet als macht. Het is wat er gebeurt als je iets heel graag wilt, maar je geen invloed meer hebt op de uitkomst. Dan ga je soms proberen om via een omweg toch invloed te krijgen. Via je woorden, via je groei, via je rust, via de liefde zelf. Het voelt zo alsof je iets kunt doen, en alsof je vooruitkomt en je enigszins invloed hebt op de situatie. Maar onder al die pogingen ligt precies datgene wat je niet wilt voelen: ‘dat je grip verliest en het niet in de hand hebt’.

Dit is belangrijk om te zien van twee kanten.

• Als jij degene bent die vasthoudt. Want zolang je niet herkent dat jouw macht eigenlijk onmacht is, blijf je geloven dat al jouw voortdurende inspanning ergens toe leidt. Je blijft zoeken naar de juiste woorden, de juiste benadering, de juiste manier van zijn. Alsof je de ander kunt veranderen en op andere gedachten kunt brengen. Alsof er ergens een sleutel is die jij nog niet hebt gevonden. Maar die sleutel is er niet. De ander heeft zijn of haar eigen pad en ontwikkeling. En voor jou is er alleen de uitnodiging om jouw gevoel van onmacht te erkennen, en bij jezelf te blijven, hoe ongemakkelijk dat soms ook voelt.
• Als jij degene bent die de macht van een ander ondergaat. Want macht oogt vaak als heel krachtig en sterk van buitenaf. Iemand die kalm blijft, redelijk klinkt en jou rustig uitlegt waarom je overdrijft of overgevoelig bent, lijkt 'het meer op een rijtje te hebben dan jij’. Het voelt als overwicht op jou maar in werkelijkheid is dit vaak iemand die zich machteloos en klein voelt en dat probeert te verhullen door jou het gevoel te geven dat jij minder bent. Zolang je dit niet doorziet, houd je jezelf ook klein. Je gaat meer en meer aan jezelf twijfelen en raakt jezelf nog meer kwijt.

In beide gevallen is het onmacht die zich vermomt als kracht. En zodra je dat ziet, kun je weer rechtop staan. Niet om terug te vechten of om de ander te ontmaskeren. Maar om jezelf weer op gelijke hoogte te zetten. Om uit de positie van naar boven kijken terug te komen in een positie van naast elkaar.

Steeds opnieuw terugkomen bij jezelf

Het verschil tussen kracht en macht is soms heel klein. Het gaat om een intentie of een innerlijke beweging die niemand van buitenaf kan zien, maar die je wel voelt. Het verschil zit niet in het gedrag, maar in wat de drijfveer is van dat gedrag bij jou of bij de ander. En hoe meer je hieraan gewend bent of gewend bent je volledig af te stemmen op de ander, hoe verder je van je eigen gevoel afstaat en hoe minder snel je dit onderscheid opmerkt.

Het is ook niet iets wat je een keer inziet, leert en daarna kunt afvinken. Dit is iets wat steeds opnieuw vraagt om eerlijk naar jezelf te kijken. Sta ik nu in mijn kracht, of probeer ik via een omweg invloed te krijgen op iets waar ik geen invloed op heb? Luister ik werkelijk, of zoek ik een opening? Groei ik voor mezelf, of houd ik bij of de ander meegroeit? Houd ik van deze persoon, of houd ik vast aan wat deze relatie voor mij betekent? Voel ik mij sterker in deze relatie of zwakker?

Dit zijn geen vragen om jezelf mee te veroordelen. Het zijn vragen om jezelf mee terug te vinden. Want elke keer dat je merkt dat je in de valkuil bent gevallen dat je de ander iets wil ‘laten doen’ omdat het anders pijnlijk is voor jou, dan is dat geen falen. Het is een moment van bewustwording. Een moment waarop je weer terug kunt komen bij jezelf, bij wat van jou is, bij de plek waar jouw eigenwaarde niet afhangt van wat de ander doet of kiest.

En misschien is dat wel precies waar liefde over gaat. Niet om altijd in je kracht te staan of om super goed los te kunnen laten. Maar om iedere keer als je merkt dat je de neiging krijgt om iets te forceren, weer terug te komen bij jezelf. En om de ander, ook in dat proces, vrij te laten en te respecteren in wie hij of zij is.

Dat is de basis waarop krachtig samen mogelijk wordt. Niet omdat jullie elkaar nooit zullen kwijtraken. Maar omdat jullie elkaar telkens opnieuw kunnen vinden en elkaar bewust kiezen als gelijken, naast elkaar, met de moed om eerlijk naar jezelf en naar elkaar te blijven kijken.

Wil je hier dieper mee aan de slag?

Herken je jezelf in dit artikel? In de neiging om vast te houden, in de pijn van merken dat je groei niet heeft gebracht waar je op hoopte, in het opmerken dat jouw eigenwaarde meer met de relatie verweven is geraakt dan je dacht?

Dan is Stevig op Jezelf Staan misschien iets voor jou. Een programma waarin je weer leert staan op je eigen plek, met de moed om eerlijk naar jezelf te blijven kijken, en met de stevigheid om dat ook in je relaties in stand te houden.

Lees meer over Stevig op Jezelf Staan →

Verdieping op dit artikel met OntpopCast+

Dit artikel is een begin. Maar dit soort werk vraagt om verdieping, en om een plek waar je er werkelijk mee aan de slag kunt gaan. Daarom maakte ik bij dit artikel een OntpopCast+, een verdiepende audioaflevering met concrete handvatten en reflectievragen die verder gaan dan in het artikel passen. Plus een werkblad om dit thema rustig in je leven te laten landen. Met OntpopCast+ krijg je toegang tot deze Plus-aflevering, toekomstige Plus-content, en de Ontpop community.

Word lid van OntpopCast+→

En onthoud: elke keer dat je merkt dat je jezelf even kwijt was, is ook een moment om weer terug te komen bij jezelf. Je hoeft het niet alleen te doen, en je hoeft het niet in één keer goed te doen.

Liefs, Fanny