Onderscheidingsvermogen in relaties. Wanneer empathie je van jezelf wegtrekt

Als je veel aan persoonlijke ontwikkeling doet en misschien ook hoogsensitief bent, ga je op een gegeven moment merken dat je de ander soms beter begrijpt dan diegene zichzelf begrijpt. Je ziet feilloos waar gedrag vandaan komt. Je herkent patronen, beschermingsmechanismen, de geschiedenis die iemand met zich meedraagt. Je voelt de angst achter afstandelijkheid, de onzekerheid achter scherpe woorden, de pijn achter het terugtrekken of juist het claimende gedrag. En juist omdat je dit allemaal ziet en begrijpt, blijf je. Niet omdat het goed voelt voor jou, maar omdat je compassie hebt voor de ander. Omdat de liefde en het begrip dat je voelt meer aanwezig lijken dan je eigen ongemak.

Luister het artikel hier op YouTube of als PodCast op Spotify of Apple Podcasts. 

Het voelt als emotionele volwassenheid. Je bent niet snel geraakt, je kunt nuanceren, je ziet waar iemands gedrag vandaan komt. Je vertelt jezelf dat jullie liefde super diepgaand is, dat relaties niet draaien om ‘prettig’ of ‘onprettig’, maar om groei, begrip en geduld. En aan de oppervlakte klopt dat ook. Liefde ís complex. Mensen zijn niet rechtlijnig. Iedereen draagt zijn eigen rugzak, zijn eigen pijn en geschiedenis. Maar wat we vaak niet door hebben, is dat er onderweg iets in jou verschuift wanneer je dit te lang volhoudt.

Ongemerkt stap je steeds vaker over je eigen gevoel heen. Niet omdat je het niet voelt, maar omdat je het relativeert. Omdat je het verklaart met je hoofd. Omdat je het gedrag van de ander blijft begrijpen en daarmee ook goed praat. Je voelt verdriet, een gemis en teleurstelling. Je merkt dat je steeds kleiner wordt, dat je jezelf inhoudt en aanpast. En bijna automatisch volgt er een innerlijke dialoog die alles verzacht en rechtvaardigt. Dat hij of zij er ook niets aan kan doen. Dat het gewoon zwaar is voor de ander. Dat dit nu eenmaal voortkomt uit het verleden. Dat het gewoon even een lastige tijd is en zo verder.

Misschien herken je dat stemmetje en heb je jezelf dit vaker horen denken dan je zou willen. Maar precies hier ontstaat het kantelpunt waarop begrip en compassie voor de ander langzaam veranderen in een valkuil voor jezelf.

Wanneer begrip een manier wordt om jezelf te verlaten

Begrijpen kan een vorm van vermijden worden. Niet bewust of verkeerd bedoeld, maar het gebeurt heel geleidelijk, in de onderstroom. In plaats van te voelen wat het gedrag van de ander met je doet, ga je het met je hoofd analyseren en verklaren. In plaats van stil te staan bij je eigen grens, ga je op zoek naar context en verklaring en ga je bedenken wat jij kan doen om het gedrag van de ander beter te maken en op te lossen. Je empathie wordt een brug die je steeds opnieuw naar de ander laat oversteken, terwijl je jezelf aan de overkant achterlaat. Dat gebeurt niet in één keer. Het zijn telkens opnieuw kleine verschuivingen waarbij je jezelf verlaat.

Je kent misschien wel het voorbeeld van een kikker die je in een pan kokend water gooit. Als je hem in een keer in kokend water gooit, springt hij er meteen uit. Maar zet je hem in water dat precies goed op temperatuur is en voer je daarna geleidelijk de temperatuur op, dan blijft hij zitten en is hij op den duur gekookt.

Steeds opnieuw slik je je eigen emoties en behoeften in en stel je ze bij onder het mom van ‘misschien valt het allemaal wel mee en maak ik het groter dan het is’. Of je stelt een moeilijk gesprek uit omdat je niet ‘moeilijk’ wilt doen, past je toon aan omdat je de ander niet boos wilt maken en stemt voortdurend af op en houdt alleen maar rekening met de ander. Op deze manier wordt jouw energie en persoonlijkheid alsmaar weker en raak je steeds meer diffuus. Je verliest jezelf.

Doorzettingsvermogen kan je ook tegenwerken

Aan de buitenkant ziet dit er heel lief en liefdevol uit. Je bent begripvol, geduldig en loyaal. Je bent degene die niet meteen afhaakt, die dieper kijkt en die niet vlucht bij ongemak. En vaak heb je dat ook geleerd als iets goeds. Misschien was je vroeger degene die de sfeer aanvoelde, die emoties van anderen oppikte en die feilloos begreep wat er onder de oppervlakte speelde. Misschien werd je daar zelfs om gewaardeerd en geprezen. Maar wat je niet geleerd hebt, is dat empathie zonder grenzen geen emotionele intelligentie is.

Emotionele intelligentie betekent niet dat je alles kunt begrijpen en jezelf moet wegcijferen. Het betekent dat je kunt voelen wat iets met je doet, zonder dat gevoel meteen weg te redeneren. Het betekent dat je empathie kunt hebben voor de ander, terwijl je trouw blijft aan jezelf. En precies daar gaat het vaak mis bij mensen die diep kunnen voelen.

Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat jezelf steeds aanpassen en kleiner maken niet alleen oneerlijk is naar jezelf, maar ook naar de ander. Op het moment dat jij niet meer volledig jezelf bent, ontneem je de ander de kans om jou echt te ontmoeten. Je laat niet zien wat iets met je doet, waar je behoefte ligt, waar je grens zit. En daarmee vraag je tegelijkertijd wél om gezien te worden, maar zonder jezelf werkelijk te laten zien.

Zo saboteer je onbewust je diepste verlangen naar echte verbinding. Want gezien worden kan alleen daar waar jij aanwezig bent. Niet in de versie van jezelf die zich aanpast, inslikt of gladstrijkt, maar in de versie die voelbaar, helder en eerlijk is. Zolang jij jezelf terugtrekt om de verbinding te bewaren, blijft de verbinding oppervlakkig. Niet omdat de ander dat zo wil, maar omdat jij jezelf uit beeld haalt.

De verwarring tussen liefde en verdraagzaamheid

Een van de grootste misverstanden over liefde is dat liefde er altijd om vraagt dat je compromissen moet sluiten, moet verdragen en jezelf voortdurend moet aanpassen. En ook dat echte liefde zou betekenen dat je bij elkaar blijft, ook als dat pijn doet. Dat je begrip toont, ook wanneer je zelf chronisch tekortkomt. Dat je geduld blijft houden, zelfs als je steeds verder van jezelf afdrijft. In deze verwarring wordt liefde een soort uithoudingsvermogen. Hoe meer je kunt dragen, hoe liefdevoller je zou zijn.

Maar liefde die jou structureel kleiner laat voelen en je onderuit haalt in plaats van je helpt groeien, vraagt geen verdraagzaamheid, maar bijsturing. Afstemmen op de ander kan alleen bij wederkerigheid. Aanpassing aan de ander komt van één kant en is dus niet wederkerig. Je merkt het verschil niet meteen, maar je lichaam voelt het wel. Het uit zich in spanning, frustratie en vermoeidheid, en in het gevoel dat je voortdurend op scherp staat of juist wat apathisch en verdoofd raakt.

Je voelt dat je aan het wachten bent. Wachten op verandering bij de ander. Wachten op een inzicht. Wachten op moed in jezelf om de relatie te verbreken, of op het moment dat de ander er wél kan zijn zoals hij of zij er in het begin voor je was. En ondertussen vertel je jezelf dat dit nu eenmaal hoort bij relaties. Dat elk huisje zijn kruisje heeft. Dat niemand perfect is. En dat is waar. Maar dat niemand perfect is, betekent niet dat jij alles onbeperkt hoeft te accepteren en te ‘nemen’ zoals het is.

Onderscheidingsvermogen tussen jou en de ander

Hier komt onderscheidingsvermogen naar boven als innerlijke houding. Onderscheidingsvermogen is het vermogen om duidelijk te voelen waar jij stopt en waar de ander begint. Dus waar jouw verantwoordelijkheid stopt en waar de ander zelf verantwoordelijkheid moet nemen. Dat is niet hard en niet kil of afstandelijk. Maar dit is wat het verschil maakt tussen jezelf verliezen in relaties, drama en pijnlijke, vaak jarenlange pijn en moeite door het vasthouden aan een ander in relaties. Het vraagt dat je bewust aanwezig blijft bij wat je voelt, zonder dat gevoel te veroordelen of weg te poetsen met begrip en compassie voor de ander.

Onderscheidingsvermogen zegt niet: jij doet het fout. Het zegt: dit klopt niet voor mij of dit voelt niet goed voor mij. En dat is een groot verschil. Het haalt de strijd eruit. Je hoeft de ander niet te overtuigen, niet te veranderen en niet te redden. Je hoeft alleen eerlijk te zijn over hoe jij het voelt en ervaart. Dat vraagt meer moed dan te blijven vanuit empathie, want het confronteert je met iets wat veel mensen liever vermijden: verlies, leegte, alleen-zijn, schuldgevoel.

Veel mensen blijven, niet omdat ze zo liefdevol zijn, maar omdat ze bang zijn voor wat er gebeurt als ze stoppen met het dragen van de lasten van een ander en het ongemak dat daardoor kan ontstaan in de omgeving.

Empathie zonder grenzen is geen liefde

Empathie is echt een kracht, maar zonder gezonde grenzen wordt het een mechanisme dat je tegen jezelf gebruikt. Je voelt de pijn van de ander zo goed, dat je je eigen pijn bagatelliseert. Je ziet het onvermogen, de verwarring en de innerlijke strijd van de ander, en je zegt onbewust tegen jezelf dat dit belangrijker is dan jouw behoefte aan veiligheid, respect of wederkerigheid. Echte emotionele intelligentie staat geen pijnlijk gedrag toe. Je kunt de context zien, zonder het pijnlijke of kwetsende gedrag van de ander goed te praten. Je kunt compassie voelen, zonder de compassie voor jezelf te verliezen.

Dat is geen verharding. Dat is emotionele volwassenheid.

Volwassenheid betekent dat je het kunt hebben dat iemand teleurgesteld is in jouw grens. Dat je er tegen kunt dat je niet meer begrepen wordt. Dat je kunt accepteren dat liefde soms stopt, niet omdat het niet echt was, maar omdat het niet meer kloppend is met wie jij geworden bent. Dat vraagt innerlijke stevigheid in plaats van nog langer blijven hopen.

Liefde als keuze in plaats van overleving

Liefde wordt pas volwassen wanneer het niet meer wordt gebruikt als overlevingsstrategie. Zolang je liefde nódig hebt om je veilig, waardevol of compleet te voelen, zal het altijd vermengd zijn met angst. Angst om de ander te verliezen. Angst om alleen te zijn. Angst om het mis te hebben. En vanuit die angst ga je dragen, aanpassen, begrijpen en volhouden, ook wanneer iets in jou allang weet dat het niet meer klopt.

Op het moment dat je liefde kunt loskoppelen (onderscheiden) van overleven omdat je leert dat jij zelf veilig bent, verschuift er iets fundamenteels. Je hebt de ander niet meer nodig om veilig en oké te zijn. Je hoeft dan ook niet meer te wachten tot de ander verandert, groeit of eindelijk ziet wat jij al zo lang voelt. Je hoeft ook niet meer te bewijzen dat je loyaal bent door jezelf kleiner te maken. Je kunt dan zeggen: ik zie je en ik begrijp je, maar ik kan dit niet langer dragen zonder mezelf kwijt te raken. Niet vanuit boosheid, maar vanuit waarheid en trouw aan jezelf.

Dat is dus geen afwijzing van de ander maar een erkenning aan jezelf. En precies dat maakt deze stap zo spannend. Want kiezen voor jezelf betekent ook dat je moet verdragen dat iets eindigt, dat verwachtingen van een ander misschien niet worden vervuld en dat niet alles opgelost wordt. Het betekent dat je leert leven met het ongemak van leegte, twijfel en niet-weten, in plaats van dat je jezelf probeert te vullen met hoop en potentie.

Van zelfverlating naar zelfleiderschap

Zelfleiderschap ontstaat niet op de momenten dat alles super helder en duidelijk is, maar juist wanneer het dat niet is. Wanneer je voelt dat je op een kruispunt staat en geen enkele optie comfortabel voelt. Je kunt niet blijven, maar je kunt ook niet zomaar weg. Je kunt jezelf niet langer aanpassen, maar je wilt ook niet verharden. Zelfleiderschap betekent dat je jezelf niet langer verlaat in dat spanningsveld. Dat je niet meer gaat vluchten of verdoven maar dat je blijft staan bij wat je voelt, ook als dat oncomfortabel, pijnlijk of oncharmant is.

Je neemt verantwoordelijkheid voor jouw grenzen, jouw behoeften en jouw waarheid, zonder dat je de ander verantwoordelijk maakt voor jouw geluk of ongeluk. Je laat empathie niet langer over je zelfrespect heen walsen. Je laat liefde niet langer betekenen dat jij jezelf eindeloos en grenzeloos aanpast en wegcijfert. En dat vraagt moed, omdat het je confronteert met iets dat veel mensen liever vermijden: het feit dat echte verbinding alleen kan ontstaan tussen twee mensen die allebei oprecht aanwezig zijn.

Dit is namelijk precies de plek waar echte intimiteit en diepgaande verbinding mogelijk wordt. Niet omdat je zweert dat je blijft, maar omdat je allebei ten diepste voelt dat je jezelf volledig kunt zijn en uiten bij de ander, zonder jezelf klein te maken of in te houden.

Waar echte verbinding begint

Je mag begrijpen, voelen en compassie hebben. Maar je hoeft niet te blijven waar je jezelf verliest. Empathie zonder grenzen is geen emotionele intelligentie en geen liefde. Het is zelfverlating. En zelfverlating heeft nog nooit geleid tot de diepe, vervullende verbinding waar je eigenlijk naar verlangt. Het heeft je ook nooit geholpen om werkelijk gezien en gehoord te worden door de ander.

Echte liefde begint niet bij de ander. Ze begint op het moment dat jij ophoudt jezelf in te houden. Wanneer je niet langer je ware gevoelens en kwetsbaarheid wegstopt om de verbinding te bewaren, maar jezelf laat zien zoals je bent. Niet door te smeken dat de ander jou ziet, maar door zelf aanwezig te blijven en het achterste van je tong te laten zien. Ook als dat spannend is. Ook als dat betekent dat niet iedereen mee kan of mee wil.

Als je voelt dat dit raakt aan jouw patronen in relaties, aan hoe je misschien te lang bent gebleven uit begrip, hoop of loyaliteit, dan is dat geen tekortkoming, maar een teken van bewustzijn. Bewustwording is geen eindpunt, maar een opening. Een uitnodiging om het anders te gaan doen, stap voor stap, op een manier die klopt voor jou.

In mijn community en in het online programma Stevig op jezelf staan neem ik je daarin mee. Niet om je harder te maken of jezelf te beschermen tegen alles en iedereen, maar om steviger aanwezig te zijn in wie je bent. Zodat verbinding geen strijd meer is, maar ontstaat vanuit keuze, eerlijkheid en wederkerigheid.

Samen groeien we verder.

Liefs Fanny